2026 ජූනි 24 වන දින, උතුරු-මධ්‍යම වෙනිසියුලාවට ද්විත්ව භූමිකම්පාවක් (doublet earthquake) බලපෑවේය. මුලින් රිච්ටර් මාපක 7.2 ක අගයක් ගත් පූර්ව භූමිකම්පාවෙන් තත්පර 39 කට පසුව, මැග්නිටියුඩ් 7.5 ක ප්‍රබලත්වයෙන් යුත් තවත් භූමිකම්පාවක් වාර්තා විය. මෙයින් පුද්ගලයන් 160 කට වැඩි පිරිසක් මියගොස්, දහස් ගණනක් තුවාල ලැබූ අතර, කරකාස් (Caracas) සහ වෙරළබඩ ලා ගුවයිරා (La Guaira) ප්‍රදේශවලට දැඩි හානි සිදු විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම භූමිකම්පාවෙන් පසු එහි දර්ශන වශයෙන් සත්‍ය වීඩියෝ මෙන්ම, සම්පූර්ණයෙන්ම ව්‍යාජ හෝ නොමඟ යවන සුළු වීඩියෝ ද X (ට්විටර්) සහ ෆේස්බුක් වැනි සමාජ මාධ්‍ය ජාලවල සීඝ්‍රයෙන් ප්‍රචාරය වෙමින් පවතී.

ලොව පුරා මිලියන සංඛ්‍යාත ප්‍රේක්ෂකයන් මුළා කරන ප්‍රධානතම වෛරස් (viral) ප්‍රකාශ පිළිබඳව FactSeeker විමර්ශනය කර තිබේ. අපගේ විධිමත් විමර්ශනය මඟින් මෙම දර්ශන ප්‍රධාන මුළා කිරීම් වර්ග දෙකකට බෙදා දක්වයි: එනම්, කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) මඟින් නිර්මාණය කරන ලද අතිශය තාත්වික අනුකරණයන් සහ නැවත භාවිත කරන ලද අතීත දර්ශනයි.

දෘශ්‍ය මුළා කිරීම් විග්‍රහ කිරීම සමාජ මාධ්‍ය ඔස්සේ ප්‍රචාරය වන මෙම වෛරස් සටහන් විශ්ලේෂණය කිරීමේදී, මෙම වැරදි තොරතුරු පැහැදිලි සිදුවීම් අධ්‍යයනයන් (case studies) හතරකට පැහැදිලිවම බෙදා දැක්විය හැක.

1. AI මඟින් නිර්මාණය කරන ලද නැමෙන සුළු අහස උසට විහිදුණු ගොඩනැඟිලි

දැවැන්ත මහල් නිවාස සංකීර්ණ දරුණු ලෙස සෙලවෙමින්, රබර් මෙන් නැමෙමින් සහ සුන්බුන් බිමට ඇද හැලෙන බියකරු වීඩියෝවක් X සහ ෆේස්බුක් හි සීග්‍රයෙන් හුවමාරු විය. ඉහළ අනුගාමිකයින් පිරිසක් සිටින ගිණුම් මඟින් මෙම දර්ශන බෙදා හැර ඇති අතර, එය වෙනිසියුලාව තුළ සිදු වූ විපතේ ක්ෂණික, බිහිසුණු බලපෑම බව පවසමින් මිලියන ගණනක නැරඹුම් වාර (views) ලබාගෙන තිබුණි.

නිරීක්ෂණය කරන ලද සටහන්: X වෙබ් අඩවියේ @umerpashtoon, @Leonizm351, @ashokshera94, සහ @warsurv ඇතුළු ගිණුම් මඟින් සහ ෆේස්බුක් රීල්ස් අංක (Reel ID): 1207468238126920 හරහා මෙය බෙදාගෙන තිබුණි.

FactSeeker සාක්ෂි:

විධිමත් ඩිජිටල් විමර්ශනයකින් හෙළි වන්නේ, මෙම වීඩියෝව සම්පූර්ණයෙන්ම ව්‍යාජ ලෙස සකස් කරන ලද්දක් බවයි. අපගේ තහවුරු කිරීමේ ඡායාරූපයෙන් පෙනී යන පරිදි, මෙම අනතුර සිදුවීමට වසරකටත් වඩා පෙර සිටම මෙම ඩිජිටල් නිර්මාණය අන්තර්ජාලය පුරා සැරිසරා ඇත. මෙහි මුල් වීඩියෝව 2025 පෙබරවාරි 11 වැනිදා JoJo Liew නැමැති පරිශීලකයෙකු විසින් ෆේස්බුක් (Facebook) වෙත මුදාහැර තිබේ.

AI දෘශ්‍ය සලකුණු: මෙහි ඇති භෞතික ස්වභාවය සමීපව නිරීක්ෂණය කිරීමේදී මෙය කෘත්‍රිමව නිර්මාණය කළ එකක් බව වටහාගත හැකිය. වානේ යොදා ශක්තිමත් කරන ලද කොන්ක්‍රීට් ගොඩනැඟිලිවලට රබර් වැනි නම්‍යශීලී බවක් නැත. මෙම ගොඩනැඟිලි එකවරම ඉරිතලා යාම හෝ කඩා වැටීම වෙනුවට රබර් මෙන් සුමටව ඇඹරී යයි. මෙය කෘත්‍රිම බුද්ධි (AI) වීඩියෝ මෘදුකාංගයක හෝ ඩිජිටල් තාක්ෂණික අනුකරණයක (simulation) පැහැදිලි ලක්ෂණයකි.

නිගමනය: ව්‍යාජයි / AI මඟින් නිර්මාණය කරන ලද්දකි (FABRICATED / AI-GENERATED)

2. සැලසුම්සහගතව කඩා දැමූ මහල් 15ක ගොඩනැඟිල්ලක් භූමිකම්පාවෙන් කඩා වැටුණු බවට වැරදියට අර්ථකථනය කිරීම
ව්‍යාජ තොරතුරු රැගත් තවත් එක් සටහනක් ලෙස, මහල් 15 කින් යුත් දැවැන්ත නේවාසික ගොඩනැඟිල්ලක් ඉදිරියට නැමී, දූවිලි වලාකුළක් සමඟ සම්පූර්ණයෙන්ම කඩා වැටෙන නාට්‍යමය වීඩියෝවක් හුවමාරු වෙයි.

නිරීක්ෂණය කරන ලද සටහන්: කරකාස් නගර මධ්‍යයේ ගොඩනැඟිල්ලක් කඩා වැටුණු බව පවසමින්, ඉහළ අනුගාමිකයින් පිරිසක් සිටින X ගිණුම් වන @SilentlySirs, @M0SC0W0, @earcos, සහ @GuntherEagleman විසින් මෙය බෙදාගෙන තිබුණි.

FactSeeker සාක්ෂි:

ඩිජිටල් විද්‍යාත්මක සාක්ෂි (Digital forensics) මඟින් සොයාගෙන ඇති පරිදි, මෙම වීඩියෝ දර්ශනවල මුල්ම මූලාශ්‍රය තුර්කියේ කහ්රමන්මාරස් (Kahramanmaraş) නගරයයි. මෙම වීඩියෝවෙන් සැබවින්ම දැක්වෙන්නේ, 2023 පෙබරවාරි මාසයේදී තුර්කියට සහ සිරියාවට බලපෑ විනාශකාරී භූමිකම්පාවෙන් පසුව සිදුකෙරුණු යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමේ කටයුතුයි.

Link: https://www.ensonhaber.com/kahramanmarasta-kontrollu-yikimlar-suruyor-h1133234

සැබෑ තත්ත්වය: තුර්කි පුවත් ආයතනයක් වන ‘Ensonhaber’ හි වාර්තා සහ ලේඛනාගාරයට අනුව, මෙම වීඩියෝවෙන් දැක්වෙන්නේ භූමිකම්පාව අතරතුර ස්වයංක්‍රීයව කඩා වැටෙන ගොඩනැඟිල්ලක් නොවේ. ඒ වෙනුවට, එය දැඩි ලෙස හානියට පත් වූ මහල් නිවාස සංකීර්ණයක් ප්‍රාදේශීය බලධාරීන් විසින් සැලසුම්සහගතව, පාලනයක් සහිතව කඩා දැමූ අවස්ථාවකි (controlled demolition).

නිගමනය: වැරදි ලෙස නම් කරන ලද / නැවත භාවිත කළ වීඩියෝවකි (MISLABELED / RECYCLED FOOTAGE)

3. ක්ෂණිකව කුඩුපට්ටම් වී කඩා වැටෙන බහු මහල් ගොඩනැඟිලි මුහුණත

තවත් වීඩියෝවක, බහු මහල් කොන්ක්‍රීට් නිවාස ගොඩනැඟිල්ලක් තත්පර කිහිපයකින් ඉරිතලා, ජනාකීර්ණ නාගරික වීථියක් මතට සම්පූර්ණයෙන්ම කඩා වැටෙන ආකාරය පෙන්වයි.

නිරීක්ෂණය කරන ලද සටහන්:

විශේෂයෙන්ම, CENTAURO @Octavio_01 නැමැති X ගිණුම මඟින් සංවේදී සටහනක් සමඟින් මෙය බෙදාගෙන තිබුණි: “No hay palabras para describir este golpe de la naturaleza a los hermanos de Venezuela, les debemos toda la ayuda posible” (“වෙනිසියුලාවේ සහෝදරයන්ට සොබාදහම දුන් මෙම දරුණු පහර විස්තර කිරීමට වචන නැත; අප ඔවුන්ට හැකි සෑම උපකාරයක්ම කළ යුතුය”).

FactSeeker සාක්ෂි: මෙම වීඩියෝව සැබවින්ම 2023 පෙබරවාරි 6 වන දින දකුණු තුර්කියේ සහ සිරියාවේ සිදු වූ රිච්ටර් මාපක 7.8 ක ප්‍රබල භූමිකම්පාව අතරතුර ලබාගත් එකකි. ‘New York Post’ විසින් ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද ලේඛනාගාර වීඩියෝ වාර්තා මඟින් සනාථ වන්නේ මෙය තුර්කියේ සන්ලියුර්ෆා (Şanlıurfa) ප්‍රදේශයේ ගොඩනැඟිල්ලක් කඩා වැටුණු සැබෑ දර්ශනයක් බවයි. පැරණි වීඩියෝ සමඟ මෙවැනි සංවේදී සටහන් ඇමිණීම, ජනතාවගේ සහකම්පනය උපයෝගී කරගනිමින් සමාජ මාධ්‍ය ප්‍රතිචාර (engagement-farming) ලබා ගැනීමට සහ පාඨකයාගේ ස්වාභාවික සැකය අවම කිරීමට භාවිත කරන සැලසුම්සහගත උපක්‍රමයකි.

නිගමනය: වැරදි මාතෘකාවක් සහිත නැවත භාවිත කළ වීඩියෝවකි (MISLABELED FOOTAGE WITH MISLEADING CAPTION)

4. “තත්පර 10කින් ජීවිතය වෙනස් විය හැක”

නිවසක් ඇතුළත දැඩි ලෙස සෙලවීම්, පැද්දෙන විදුලි ලාම්පු සහ හදිසි ව්‍යුහාත්මක බිඳවැටීම් පෙන්වන සංවේදී වීඩියෝවක්, දකුණු ඇමරිකාවේ සජීවී දිවි ගලවා ගැනීමේ දර්ශනයක් ලෙස හුවා දක්වමින් X හි විශාල අවධානයක් දිනා ගත්තේය.

නිරීක්ෂණය කරන ලද සටහන්: @Lismarblue නැමැති පරිශීලකයා විසින් “දෙවියන් වහන්සේ වෙනිසියුලාවට ආශීර්වාද කරයි. තත්පර 10 කින් ජීවිතය වෙනස් විය හැකිය” යනුවෙන් සටහන් කරමින් මෙය පළ කර තිබුණි.

FactSeeker සාක්ෂි: BBC, CNN සහ Al Jazeera ඇතුළු ප්‍රමුඛ පෙළේ ජාත්‍යන්තර මාධ්‍ය ආයතනවල පුවත් වාර්තා විශ්ලේෂණය කිරීමේදී, මෙම වීඩියෝව සම්පූර්ණයෙන්ම ආසියානු පුවත් සේවාවලින් උපුටා ගන්නා ලද්දක් බව තහවුරු වේ.

සැබෑ තත්ත්වය: මෙම වීඩියෝවෙන් සැබවින්ම දැක්වෙන්නේ 2026 ජූනි 8 වන දින දකුණු පිලිපීනයේ මින්දනාවෝ (Mindanao) කලාපයට බලපෑ මැග්නිටියුඩ් 7.8 ක ප්‍රබල භූමිකම්පාවේ බලපෑමයි. මෙම මාසය මුලදී පිලිපීන දූපත් සමූහය හොල්ලා තැබූ උදෑසන කම්පනවල සැබෑ පුවත් වාර්තාව මෙය වේ. දැනට වෙනිසියුලා භූමිකම්පා ප්‍රවණතාවයෙන් (trending) වාසි ලබා ගැනීම සඳහා, මේ සමඟ ස්පාඤ්ඤ යාච්ඤා සටහන් ඇතුළත් කර නැවත උඩුගත කර ඇත.

නිගමනය: 2026 වසරේ වෙනත් සිදුවීමකින් ලබාගෙන වැරදි ලෙස නම් කරන ලද වීඩියෝවකි. (MISLABELED FOOTAGE FROM A SEPARATE 2026 EVENT)

අර්බුදකාරී අවස්ථාවල “ප්‍රතිචාර ලබා ගැනීමේ සටහන්” (Engagement Farming) මඟින් සිදුවන හානිය

මානුෂීය අර්බුදයක් පවතින අවස්ථාවක පතුරුවා හරින ව්‍යාජ තොරතුරු හානිකර නොවන ඒවා නොවේ; ඒවා මුදාගැනීමේ මෙහෙයුම්වලට සෘජුවම බාධා පමුණුවයි. සම්පූර්ණ විනාශය පෙන්වන ව්‍යාජ හෝ අතිශයෝක්තියෙන් යුත් වීඩියෝ වෛරස් වන විට, ඒවා සන්නිවේදන ජාල අවහිර කරන අතර, හදිසි මුදාගැනීමේ කණ්ඩායම්වල සැලසුම් නොමඟ යවයි. එසේම වෙනිසයුලාවේ සිටින තම ආදරණීයයන් සම්බන්ධ කර ගැනීමට උත්සාහ කරන පවුල් අතර අනවශ්‍ය බියක් ඇති කරයි.

මුදාගැනීමේ කණ්ඩායම් අඛණ්ඩව සුන්බුන් අතර සෙවීමේ කටයුතුවල නිරත වෙමින් සිටින බැවින්, සත්‍යාපනය නොකළ, ආකර්ෂණීය වීඩියෝ දර්ශන බෙදා ගැනීමෙන් වළකින ලෙස සමාජ මාධ්‍ය පරිශීලකයින්ගෙන් ඉල්ලා සිටිමු. ප්‍රාදේශීය හදිසි සේවා සහ පිළිගත් ජාත්‍යන්තර මාධ්‍ය ආයතනවල සත්‍යාපිත තොරතුරු පමණක් සම්පූර්ණයෙන්ම විශ්වාස කරන ලෙස Factseeker පාඨකයින්ගෙන් ඉල්ලා සිටී.